Het Landelijk Expertisecentrum Stoffengerelateerde Beroepsziekten Lexces is in 2022 opgericht. Het Lexces is een samenwerkingsverband van vijf onderzoeksinstituten. Dat zijn: Institute for Risk Assesment Sciences (IRAS, Universiteit Utrecht), Nederlands Kenniscentrum Arbeid en Longaandoeningen (NKAL), Polikliniek Mens en Arbeid (PMA, Amsterdam UMC), Nederlands Centrum voor Beroepsziekten (NCvB, Amsterdam UMC) en het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM). 

Elk van deze instituten beschikt over eigen specifieke kennis en expertise. Op het gebied van blootstelling aan stoffen op de werkplek, de relatie tussen blootstelling en gezondheidseffecten, preventief medisch onderzoek en arbeidsgeneeskundige zorg. Het Lexces brengt al deze kennis en expertise samen en deelt die met de praktijk. Daarnaast wil het Lexces met zijn kennis bijdragen aan verbeteringen in de arbocuratieve zorg. 

Onderzoeksprojecten zijn gericht op preventie 

Via meerjarige onderzoeksprogramma’s wordt de kennis over preventie van stoffengerelateerde beroepsziekten verder vergroot. Het huidige onderzoeksprogramma van het Lexces loopt tot en met juni 2025 en bevat een breed scala aan onderwerpen.  

Denk bijvoorbeeld aan de toepassing van artificial intelligence (AI) voor vroege opsporing van gevaarlijke stoffen op de werkplek. Of aan de opzet van een netwerk voor betere samenwerking tussen arbeidshygiënisten en bedrijfsartsen en ontwikkeling van tools voor samenwerking.  

De onderzoeksprojecten richten zich op verschillende vormen van preventie: primaire, secundaire en tertiaire preventie.  

Primaire preventie 

Binnen het thema primaire preventie onderzoekt het Lexces hoe je blootstelling aan schadelijke stoffen in een zo vroeg mogelijk stadium kunt opsporen. En vervolgens welke maatregelen het meest effectief zijn om die blootstelling te verminderen.  

Innovatieve technieken zoals AI, draagbare sensoren en nieuwe methoden voor biomonitoring komen hierbij aan bod. Maar ook de invloed van gedrag en risicoperceptie en mogelijkheden voor safe and sustainable by design op de werkvloer. 

Secundaire preventie 

Binnen het thema secundaire preventie richt het onderzoek zich op het zo vroeg mogelijk opsporen van gezondheidseffecten door blootstelling aan stoffen. Dit noemen we vroegsignalering van beroepsziekten. 

Een van de projecten kijkt naar het verbinden van bestaande systemen voor vroegsignalering. In een ander project wordt gewerkt aan een opzet voor vroegsignalering van silicose, allergisch astma en allergisch contacteczeem. Dit gebeurt via preventief medisch onderzoek (PMO) en selectie van hoog-risicowerknemers voor vervolgonderzoek en eventuele interventies op individueel niveau. Hierbij werken de onderzoekers nauw samen met bedrijfsartsen (onder andere via Volandis, een bekend kennis- en adviescentrum voor de bouwsector) en huisartsen. 

Tertiaire preventie

Binnen het thema tertiaire preventie wordt er in verschillende projecten gewerkt aan versterking van de arbeidsgeneeskundige zorg. Onder andere door de ontwikkeling van een zorgpad en diverse tools ter bevordering van de samenwerking tussen arbeidshygiënisten, bedrijfsartsen en de curatieve zorg. Ook doet het Lexces onderzoek naar nieuwe methoden voor diagnostiek van beroepsziekten. 

Onderlinge samenhang in preventieonderzoek 

Primaire, secundaire en tertiaire preventie staan niet los van elkaar, maar staan met elkaar in verband. Vroege opsporing van beginnende gezondheidseffecten bij enkele werknemers (secundaire preventie) kan bijvoorbeeld aanleiding zijn voor maatregelen om de blootstelling te verminderen in het hele bedrijf (primaire preventie). En kennis over effectieve beheersmaatregelen (primaire preventie) helpt om mensen met een beroepsziekte aan het werk te kunnen houden zonder dat hun gezondheidsklachten verergeren (tertiaire preventie). 

Kennis delen over preventie van beroepsziekten 

Kennis over preventie van beroepsziekten is nuttig, maar als deze kennis niet wordt toegepast in de praktijk heb je er weinig aan. Het delen van kennis is daarom één van de kerntaken van het Lexces.  

Alle in de onderzoeksprojecten van het Lexces ontwikkelde kennis komt publiekelijk beschikbaar. Bovendien worden in veel projecten professionals uit de praktijk al vanaf de start betrokken om te zorgen dat het onderzoek goed aansluit bij de vragen die in de praktijk leven. 

Voorbeeld 1: Ontwikkeling digitaal instrument 

Een voorbeeld is de ontwikkeling van een digitaal instrument dat informatie over blootstelling aan gevaarlijke stoffen vertaalt in risico’s op gezondheidsproblemen en beroepsziekten, en vice versa.  

In dit onderzoek wordt eerst samen met arbeidshygiënisten en bedrijfsartsen gekeken naar welke informatie zij missen in de vertaling van blootstellingsrisico’s naar gezondheidsrisico’s en andersom. Daarna zijn zij ook betrokken bij de ontwikkeling van een digitaal instrument dat hierbij kan helpen. Bijvoorbeeld bij de vraag hoe zo’n instrument eruit zou kunnen zien, en wat het wel en niet zou moeten kunnen. 

Voorbeeld 2: Onderzoek invloed risicoperceptie  

Een ander voorbeeld is een onderzoek naar de invloed van risicoperceptie op het al dan niet toepassen van preventieve maatregelen op de werkvloer. Risicoperceptie is de manier waarop iemand een risico voor zichzelf ervaart en beoordeelt. Persoonlijke en sociale factoren kunnen hierbij een grote rol spelen. Juist bij het nemen van maatregelen tegen blootstelling aan stoffen kan risicoperceptie veel invloed hebben. Want de schadelijke effecten zijn vaak niet direct zichtbaar, die treden pas later op. 
 
In dit project gaan de onderzoekers in gesprek met werkenden, beroepsonderwijsstudenten, werkgevers en professionals in de bedrijfsgezondheidszorg. Niet alleen om te weten te komen hoe deze doelgroepen tegen risico’s door blootstelling aan stoffen aankijken. Maar vooral ook om te vragen aan welke informatie zij behoefte hebben. Hiermee hopen de onderzoekers informatie over preventieve maatregelen te kunnen ontwerpen die relevant en gemakkelijk te begrijpen is en serieus wordt genomen. 
 
Samenwerking tussen onderzoek en praktijk 

Om de verbinding tussen het Lexces-onderzoek en de praktijk verder te versterken, is een deel van het onderzoeksbudget gereserveerd voor projecten in samenwerking met praktijkprofessionals. Dit loopt via de Lexces Academy (zie kader). De Lexces Academy is bedoeld voor projecten die bijdragen aan preventie van stoffengerelateerde beroepsziekten vanuit de praktijk.