Brandweerlieden worden tijdens hun werk blootgesteld aan heel wat risico's en gevaren. Fysiek, als zij brandende gebouwen in moeten om mensen te redden, moeten optreden bij incidenten met gevaarlijke stoffen. Of als zij bij complexe ongevallen met beknelde personen met zwaar redgereedschap in een onstabiele omgeving moeten werken. Maar ook mentaal, want ze krijgen in hun praktijk heel wat schokkende ervaringen en menselijk leed op hun bordje. Ze moeten dus sterk in hun schoenen staan.
Eigen praktijkervaring 'op het randje'
Versterking van de weerbaarheid van brandweerlieden is een van de dossiers in de portefeuille van Michel Braam als specialist Arbo en preventie bij Brandweer Gooi en Vechtstreek en Flevoland. Een specialisme waarvoor hij koos na een eigen praktijkervaring 'op het randje', die hem doordrong van het belang van solide arbeidsomstandighedenzorg in zijn vakgebied. Wat maakte hij mee?
"Ik ben zelf ook in de repressieve dienst actief geweest, waarbij een ploeg collega's en ik op een dag in een situatie kwamen waarin we moesten rennen voor ons leven. Bij een gebouwbrand dreigden we door een plotselinge branduitbreiding ingesloten te raken in het pand. Ik had zelf al een onderbuikgevoel dat naar binnen gaan niet verstandig was. Want we wisten dat er geen mensen meer in het pand aanwezig waren en dat er eigenlijk niets meer te redden viel."
"Dit incident was confronterend en bracht mij tot de vraag hoe ver we als brandweermensen moeten gaan in de passie voor ons vak. Oftewel: waar liggen onze grenzen? Vanaf dat moment besloot ik dat ik mij wilde inzetten voor de arbeidsveiligheid van mijn brandweercollega's. Ik ben de studies middelbare en hogere veiligheidskunde gaan volgen en ben specialist Arbo en preventie geworden bij de brandweer."
Hoe is de arbozorg binnen de brandweer geregeld? Wordt er voldoende gedaan om de fysieke en mentale risico's van het beroep beheersbaar te houden?
"De arbozorg bij de brandweer is volop in beweging. Er is een branche-RIE (risico-inventarisatie en -evaluatie) voor de 'warme' brandweertaken, waarin te nemen risico's nadrukkelijk worden afgewogen tegen het te behalen doel van de inzet. Ook in de opleidingen en trainingen voor brandweerpersoneel is de bescherming van de eigen veiligheid een absoluut kernthema."
"Daarnaast heeft de brandweer een branche-arbocatalogus met voorgeschreven beschermingsmiddelen en preventiemaatregelen voor alle operationele taken. Die catalogus is er al enkele jaren, maar moet nog wel een formele status krijgen binnen alle 25 veiligheidsregio's die de brandweer besturen. We spannen ons samen met de sociale partners en de Arbeidsinspectie in om die formele landelijke status nu zo snel mogelijk te realiseren."
Hoe gaat de brandweer om met de mentale belasting van het werk en bescherming van haar werknemers tegen psychische gevolgen bij incidenten met slachtoffers en menselijk leed?
"Mentale belasting is een heel urgent vraagstuk bij de brandweer. Veel brandweerlieden worstelen met de psychische effecten van hun werk. Landelijk zitten meerdere collega's thuis met een werkgerelateerde posttraumatische stressstoornis (PTSS). We zien daarin de afgelopen jaren bovendien een toename. Onze brancheorganisatie Brandweer Nederland vraagt de politiek en de werkgevers, gemeenten en veiligheidsregio's al enkele jaren om een gerichte aanpak van dit probleem. Maar tot 2025 werd PTSS binnen de brandweer niet formeel als beroepsziekte erkend, waar dit in organisaties als de politie en Defensie wel het geval is."
"Dat is veranderd dankzij een voorstel van de Tweede Kamer in de zomer van 2025. Een reportage van Zembla heeft eraan bijgedragen dat de aanpak van PTSS in een stroomversnelling is gekomen. Met ingang van 1 februari 2026 geldt de landelijke PTSS-richtlijn ook voor de brandweer. De arbocatalogus en de Richtlijn psychosociale ondersteuning voor hoogrisicoberoepen bieden een goede basis voor de aanpak van mentale werkdruk en PTSS-preventie."
Wat zijn volgens jou de belangrijkste redenen voor het hoge aantal PTSS-gevallen en de gesignaleerde toename?
"De inzetpraktijk van de brandweer verandert omdat de maatschappij steeds meer van ons vraagt. Zo heeft de brandweer pakweg 20 jaar geleden reanimatie bij meldingen van acute hartstilstand structureel in haar takenpakket gekregen. Een begrijpelijke keuze, want de brandweer heeft met 900 posten en kazernes een grote landelijke dekking. In veel gevallen kunnen we dan ook minuten sneller ter plaatse zijn dan de ambulancedienst en zo levens helpen redden."
"Vanuit onze intrinsieke motivatie om mensen te redden hebben we ja gezegd tegen deze taak, maar we hebben onvoldoende stilgestaan bij de mentale effecten op onze mensen. Want collega's zien zich, op straat en in thuissituaties, geconfronteerd met paniek en ontreddering en lang niet alle reanimaties slagen. Daar worstelen sommige collega's mee: 'Hebben we het wel goed gedaan?' Uit een eigen onderzoek in de Veiligheidsregio Amsterdam-Amstelland bleek dat het korps jaarlijks ruim 1.100 reanimaties uitvoert. Mogelijk speelt dat een rol bij het onevenredig grote aantal mensen met PTSS-klachten bij het korps."
Dragen naast reanimatie ook andere oorzaken bij aan de hoge mentale werkdruk bij brandweerlieden?
"Ja, want we krijgen ook andere typen incidenten op ons bordje. Denk aan het toenemend aantal incidenten met verwarde personen en het optreden bij geweldsincidenten, zoals aanslagen en liquidaties. Daarnaast speelt de toename van agressie en geweld tegen overheidsdienaren een rol. Als brandweer hebben we daar vooral tijdens de jaarwisselingen veel last van, ook weer tijdens de jaarwisseling 2025/2026. Op veel plaatsen zijn collega's belaagd met stenen en zwaar vuurwerk en moesten we soms onder politiebescherming ons werk doen. Dat gaat je niet in de koude kleren zitten. Sommige collega's raken door dat geweld echt mentaal beschadigd, een ervaring die we delen met politie- en ambulancecollega's en andere werkers in de publiek sector."
Welke inspanningen doet het Netwerk Arbeidsveiligheid om de mentale weerbaarheid van brandweerlieden te verbeteren en werkgerelateerde stress en PTSS aan te pakken?
"De opvang en ondersteuning na acute heftige incidenten is wel geregeld via de teams collegiale opvang en de professionele psychosociale hulpverlening, maar die aanpak is vooral reactief. We willen nu meer gaan investeren in mentale veerkracht aan de voorkant, via programma’s als 'Duurzame inzetbaarheid' en 'Mentaal fit'. Elke regio pakt dat op zijn eigen manier aan, bijvoorbeeld met speciale mentale vormingsprogramma's voor nieuwe brandweerlieden en bijscholingen."
"Belangrijk is ook dat het sociaal veiligheidsfundament op de kazernes en posten op orde is. Bij de brandweer draait alles om teamwerk en groepscultuur, zowel bij beroepskrachten als vrijwilligers. Dan moet er binnen de groep ook ruimte zijn om ervaringen met elkaar te bespreken en moeten brandweerlieden zich veilig voelen om persoonlijke zorgen en gevoelens te delen."
'In dat opzicht is er gelukkig al veel veranderd. Vroeger heerste er een zekere machocultuur, met als credo 'het hoort bij het werk, we zijn stoere mensen en die huilen niet'. Tegenwoordig is er gelukkig een veel opener organisatiecultuur en durven brandweerlieden zich kwetsbaar op te stellen, ook thuis. Brandweerlieden en hun verwanten zíjn er voor elkaar en zijn elkaar tot steun."
Zijn deze inspanningen voldoende om de mentale veerkracht te vergroten? Of is er in jouw ogen nog meer nodig?
"Ik vind, samen met collega's in het netwerk, dat we nog meer kunnen doen aan preventie in een vroeger stadium van het wervings- en selectieproces. We zouden aspiranten al in dat stadium beter moeten voorbereiden op wat ze later in de praktijk tegen kunnen komen. Nu ligt het zwaartepunt nog vooral op de fysieke aspecten van het brandweerwerk: lichamelijke conditie en uithoudingsvermogen. Terwijl persoonlijkheidskenmerken en karaktereigenschappen sterk bepalend zijn voor hoe mensen omgaan met heftige indrukken."
"We moeten bij de werving 'eerlijker' zijn tegen aspiranten. Dat betekent: natuurlijk vertellen over hoe mooi, dankbaar en veelzijdig het brandweervak is, maar ook wat de keerzijde ervan kan zijn. Naast fysieke conditie en technisch inzicht zouden daarom de mentale aspecten naar mijn mening een grotere rol mogen spelen bij de werving en aanstelling van nieuwe brandweerlieden."
Zou zo'n selectie potentiële nieuwe instromers niet afschrikken om als beroepskracht of vrijwilliger bij de brandweer aan de slag te gaan?
"Dat verwacht ik zeker niet. Voor veel mensen is het een jeugddroom om bij de brandweer te gaan. Het vak trekt mensen met een instelling om de medemens in nood te helpen. Dat delen we met onze collega's van de politie en de ambulancedienst. Het is echt een passie waar mensen voor kiezen. Maar wel een passie met een keerzijde, door de heftige indrukken en ervaringen die ook bij dit mooie werk horen."
"Daar moeten we onze mensen nog beter op voorbereiden, met scholing en training. En door randvoorwaarden te creëren voor een betere afbakening van fysieke en mentale grenzen. Wat kunnen we vragen van onze brandweerlieden? Welke keuzes kunnen zij zelf maken als ze zich niet veilig of prettig voelen bij een bepaald type inzet? Daaraan wil ik mijn steentje bijdragen, samen met mijn collega's in het land."
