Dat geldt met stip voor grote, ambtelijke organisaties zoals die waarin ik werk. Ik had enkele jaren een jonge collega die zich daarover enorm kon opwinden. Ik stelde haar dan vaak gerust: deze rituelen moeten we nu eenmaal uitvoeren, kies je conflicten wijs.
Want ik heb in de loop der jaren geleerd dat veel van wat we doen symbolisch is. Met geen andere betekenis dan om iets te signaleren, zonder dat er al te veel substantiële aanpak van wat dan ook aan de pas komt. Dat geldt niet alleen voor de organisatie in het algemeen, dat geldt ook voor ons in het veiligheidsvak. Een belangrijke les voor mij en iedereen in de veiligheidswereld. Het geeft je namelijk rust en vrijheid om het spelletje tussen symboliek en substantie te herkennen.
Symboliek gaat verder dan platte slogans
Het is verleidelijk om bij symboliek meteen aan platte slogans te denken. Slogans waarvan iedereen weet dat ze niet haalbaar zijn. 'Safety First!', 'We werken veilig of we werken niet', 'Alle ongevallen zijn te voorkomen'; dat soort feel good-veiligheid. Dat is ook precies de functie van symboliek: laten zien dat je iets belangrijk vindt (of moet vinden). Om een vorm van zekerheid te geven, om mensen gerust te stellen.
Symboliek klinkt een beetje fout, maar is dat niet per se. Symboliek heeft een belangrijke maatschappelijke en organisatorische functie. Zonder symboliek draait de boel niet. Maar een overdosis symboliek kan overgaan in ontkoppeling. Dat betekent dat wat we (symbolisch) doen in de naam van veiligheid in werkelijkheid niets meer met veiligheid te maken heeft.
Als die ontkoppeling optreedt, merken medewerkers en anderen dat vaak en dit kan tot frustratie en zelfs resignatie leiden. Het kan mensen dan niet meer schelen, ze worden cynisch. Met als mogelijk gevolg dat alles wat met veiligheid te maken heeft een slechte reputatie krijgt en ongeloofwaardig wordt.
Symbolisch handelen is op zich niet verkeerd
Maar zoals gezegd, symbolisch handelen is op zich niet verkeerd. Sterker nog, de meeste dingen zijn niet 100% substantieel of 100% symbolisch. Meestal bevinden de dingen die wij of de organisatie doen zich ergens in het spectrum tussen die twee uitersten.
Neem nu een werkplekbezoek. Dan gebruik je de voorgeschreven veiligheidsmiddelen: geel vestje, veiligheidsschoenen, gehoorbescherming, eventueel overall, bril en helm. Dat doe je in de eerste plaats om jezelf te beschermen tegen gevaren op de werkplek. Maar misschien belangrijker nog is het een symbolische daad. Als arboprofessional moet jij toch zeker het goede voorbeeld geven. Dat is symboliek pur sang, in een positieve vorm.
Balans tussen substantie en symboliek
Dit is een belangrijke les die we gek genoeg niet leren tijdens onze veiligheidskundige opleidingen. Substantiële acties zijn noodzakelijk om gevaren te beheersen en risico’s te verminderen. Maar zonder symbolische acties komen we er ook niet. Denk maar eens aan waarschuwingsborden. Die stoppen niemand, maar communiceren wel iets. Ze geven bijvoorbeeld aan dat er gevaren zijn waar je op moet letten. Of denk eens aan de symboliek in onze communicatie: metaforen en analogieën. Zonder die zou onze communicatie veel minder succesvol zijn.
Maar net zoals zout ons eten smaak geeft terwijl te veel zout de maaltijd bederft, zorgt te veel symboliek voor negatieve gevolgen. Het is dus belangrijk om voor de juiste balans te zorgen tussen substantie en symboliek – zoals bij alles in veiligheid, zou ik willen toevoegen. Denk daaraan bij alles wat je doet en aan je organisatie aanbeveelt om te doen. Dus misschien liever iets anders dan een veiligheidsdag volgend jaar?
