Vereenvoudigd kunnen we communicatie zien als een proces waarin een boodschap wordt verzonden door een zender, die een ontvanger vervolgens ontvangt en interpreteert. We kunnen verschillende doelen hebben met communicatie. Bijvoorbeeld het overdragen van kennis en informatie. Of het aanzetten tot bepaalde acties.
Communicatie kent grote foutenkans
Lijkt heel simpel, maar zelfs bij dit eenvoudige – en wat gedateerde – model van communicatie zijn al diverse problemen te bedenken. De zender (de veiligheidsprofessional) moet diens boodschap zo formuleren dat er een grote kans bestaat dat de ontvanger die op de juiste manier begrijpt. De overdracht moet bij voorkeur zonder al te veel ruis en verstoring gebeuren.
Vervolgens moet de ontvanger (leidinggevenden, medewerkers of anderen) de boodschap op de juiste manier kunnen opvatten en begrijpen. Zodat we zo goed mogelijk onze doelstelling bereiken: de overdracht van kennis of aanzet tot handelingen. Kortom, zelfs in een simpel model zijn er voldoende mogelijkheden dat communicatie misgaat. Een vriend definieert communicatie dan ook regelmatig als "zo dicht mogelijk langs elkaar heen praten".
Termen niet verwarrend gebruiken
En dat gebeurt zo makkelijk, bijvoorbeeld als we veiligheidskundige termen op een verwarrende manier gebruiken. Neem bijvoorbeeld het persbericht naar aanleiding van de Monitor Arbeidsongevallen. Dat kopte met: "Arbeidsinspectie: 'Valgevaar grote oorzaak arbeidsongevallen'".
In het persbericht lezen we onder andere het volgende: "De Nederlandse Arbeidsinspectie heeft in 2023 in totaal 2.448 ongevalsonderzoeken afgerond. Hierbij waren 2.386 slachtoffers betrokken, waarvan 69 dodelijk. Uit de recent gepubliceerde jaarlijkse Monitor Arbeidsongevallen 2023 blijkt dat het meest voorkomende ongevalstype 'vallen' is."
Als je het oppervlakkig leest en niet al te lang bij de tekst stilstaat, zie je vast geen probleem. En laten we wel wezen, de boodschap 'We moeten meer doen om de risico's van werken op hoogte te beheersen' is wel duidelijk. Hoop ik althans. Wat dat betreft is de communicatie geslaagd. Als we echter mensen willen helpen om op een betere manier te denken over veiligheidskundige termen, moeten we ze niet dergelijke verwarrende teksten presenteren.
De groep is groot, niet de oorzaak
Het begint al bij de kop. Hier struikel ik over twee dingen.
Ten eerste dat gevaar gelijk wordt gesteld aan oorzaak. Kan een gevaar een oorzaak zijn? Een gevaar is iets dat de potentie heeft om tot schade te leiden. Hoogteverschil zorgt voor de aanwezigheid van een hoeveelheid potentiële energie. Als die 'vrijkomt' bij een val kan dat leiden tot schade. Daar zijn we het over eens. Maar betekent dit dat we in al die ongevalsrapporten 'zwaartekracht' als oorzaak vinden? Ik betwijfel het. Je hoort me overigens niet bestrijden dat zwaartekracht een relevante factor is. Maar of het als oorzaak van arbeidsongevallen moet worden genoemd, betwijfel ik.
Het tweede struikelpunt uit de kop is de vraag wat eigenlijk een 'grote oorzaak' is. Betekent dit dat het een grotere (belangrijkere) oorzaak is dan andere in de betreffende ongevallen? Daar kunnen we het een andere keer over hebben. Maar voor nu wil ik ermee volstaan op te merken dat een oorzaak een noodzakelijk iets is om een bepaald gevolg te bereiken. Alle oorzaken zijn daarom gelijkwaardig. Er bestaan geen grote en kleine oorzaken, ze zijn allemaal even belangrijk. Wat de kop van het persbericht van de NLA bedoelt is wat je uit de tekst kunt opmaken: het gaat bij valongevallen over het meest voorkomende ongevalstype. Dus de groep valongevallen is groot, niet de oorzaak.
Ongevalstype niet hetzelfde als oorzaak
En dat leidt ons tot een volgend punt: ongevalstype is dus niet hetzelfde als oorzaak. De oorzaak van een valongeval is namelijk niet vallen; dat is gewoon een manier om de gebeurtenis mee te beschrijven. Net zoals botsen, struikelen of ontploffen geen oorzaken zijn. Dat wil zeggen: het zijn oorzaken voor de gevolgen, maar niet voor de betreffende gebeurtenissen die we ongevallen noemen.
Dit is trouwens niet nieuw. In 1928 schreef veiligheidspionier H.W. Heinrich dit al in een artikel waarin hij de beruchte 88:10:2 ratio van arbeidsongevallen presenteerde. Hij bekritiseerde de ineffectiviteit van ongevalspreventie doordat er zoveel onbegrip was over ongevallen. In veel gevallen verwarde men letsel en type en deed men maar iets.
Een van de baanbrekende bijdrages aan veiligheidskunde is het zien van ongevallen als een proces in de tijd. Als iemand gewond raakt is de volgorde van gebeurtenissen: eerst oorzaken, dan ongevallen, daarna een letsel. Het was mooi geweest als we die zuiverheid van denken wat beter hadden onthouden in plaats van die verdraaide ratio.
Rommelige communicatie aanpakken
Je kunt me misschien een zeur vinden, maar onzorgvuldig taalgebruik is bijna 100 jaar later nog steeds een probleem. En als wij als vakdeskundigen (zeker als het gaat over een van de belangrijkste instanties binnen veiligheid) het niet weten, hoe kunnen we dan verwachten dat anderen het goed doen?
Rommelig communiceren en hopen op een goed resultaat is geen verstandige strategie, lijkt mij. Misschien moeten we dergelijke basics eerst eens op een rij krijgen voordat we aan ingewikkelde dingen als cultuur beginnen. Want communicatie daarover… breek me de bek niet open!
O ja, voordat iemand aankomt met "Je hebt ook altijd iets te zeuren en komt niet met een oplossing"; dat lijkt me een goed onderwerp voor een andere blog. Maar bij dezen, waarom niet een kop als: "Voorkom de val: beheers risico's op hoogte – Het meest voorkomende ongevalstype!"
