Ik krijg jeuk van zo'n uitspraak. Zoals zoveel van die oppervlakkig mooie, lekkerbekkende kreten, slaat ook deze slogan de plank stevig mis. Waarom? Omdat de slogan een groepsfenomeen individualiseert en dat kan gewoon niet juist zijn. Maar mocht je door dat argument niet overtuigd zijn, laten we dan gewoon even aannemen dat veiligheidscultuur inderdaad bij jezelf begint en al doende het fabeltje ontmantelen.
Goed voorbeeld doet goed volgen?
De onderliggende gedachte bij "veiligheidscultuur begint bij jezelf" is dat als jij iets doet, dit tot navolging leidt. Het is gebaseerd op het uitgangspunt 'goed voorbeeld doet goed volgen'. Doordat anderen ons goede voorbeeld volgen, wordt het een gewoonte voor velen. En daarmee vormen we de cultuur binnen de organisatie. We worden als het ware aangemoedigd om een 'veiligheidscultuurinfluencer' te zijn.
Klinkt logisch toch? Het is inderdaad een alleraardigste gedachte, want cultuur wordt inderdaad gevormd door binnen een groep gedeelde gewoontes. Het probleem is alleen: hoe weet ik of het voorbeeld dat ik geef ook inderdaad bij anderen het gewenste effect heeft? En de veiligheidscultuur inderdaad de gewenste kant op gaat?
Maar je weet nooit hoe anderen reageren
Je weet namelijk nooit hoe anderen reageren. Misschien zien ze mij wel als een heilig boontje, of als lastig of als een saaie zeur. Misschien begrijpen ze niet helemaal waarom ik bepaalde dingen doe en volgen ze oppervlakkig bepaalde handelingen zonder dat het daadwerkelijk iets betekent. (Denk aan het afvinken van een checklijst zonder echt over de diverse items na te denken.) Misschien geven ze hun eigen draai aan bepaalde dingen. (Dragen ze ineens hun veiligheidshelm achterstevoren.)
En zo kunnen we talloze andere onverwachte reacties bedenken. Het is nu eenmaal zo dat goedbedoelde dingen niet altijd uitpakken zoals we wensen en we voor verrassingen komen te staan.
Cultuur is iets dat vanzelf ontstaat als mensen gedurende enige tijd met elkaar omgaan. Daarbij valt het resultaat niet vooraf te bepalen. Alle goede bedoelingen en goede voorbeelden ten spijt. Misschien dragen die wel bij, maar je weet het niet en je weet niet in welke vorm.
Wiens goede voorbeeld volgen we?
Dat is niet het enige probleem. De oproep "veiligheidscultuur begint bij jezelf" is natuurlijk niet alleen aan mij gericht, maar ook aan alle anderen in mijn organisatie of zelfs in dezelfde branche. Als het idee van de slogan is gestoeld op het volgen van goede voorbeelden, en we allemaal op onze manier beginnen met een goed voorbeeld te zijn, wiens goede voorbeeld volgen we dan?
En als ik het goede voorbeeld volg van iemand anders, hoe zit het dan met de stelling dat veiligheidscultuur bij mij begint? Is het volgen van iemand anders dan het begin? Zouden die anderen niet mij moeten volgen? En wat als ik weiger om andermans goede voorbeeld te volgen, omdat ik meen dat mensen mij moeten volgen; draagt dat dan wel bij tot de gewenste cultuur?
Als je over dergelijke dingen gaat nadenken, kom je in een kip-en-ei-situatie terecht waar je van z’n levensdagen niet uitkomt! Het geeft in ieder geval aan dat "veiligheidscultuur begint bij jezelf" niet zo voor de hand liggend is als het lijkt.
En bij wie begint de veiligheidscultuur?
Als we allemaal een goed voorbeeld zijn, kan dit dus alleen werken als we allemaal toevallig(?) met hetzelfde beginnen en met ons voorbeeld elkaar versterken. Dat klinkt als een optimale manier om gezamenlijke gewoontes te ontwikkelen binnen een groep en daarmee aan een cultuur te bouwen. De vraag die dan opduikt is natuurlijk waarmee we moeten beginnen en hoe we weten dat we ermee moeten beginnen.
Een probleem met "veiligheidscultuur begint bij jezelf" (en vele andere veiligheidsslogans) is dat het niet specifiek zegt wat er eigenlijk van je wordt verwacht. Veiligheidscultuur verbeteren, jazeker, maar hoe dan? In de meeste gevallen gaat het over de – al dan niet uitgesproken – verwachting om veiligheidsregels na te leven. Om je persoonlijke beschermingsmiddelen te gebruiken, Life Saving Rules te volgen of veiligheid de hoogste prioriteit te geven in alles wat je doet.
Maar als dat inderdaad is waar het om gaat, begint veiligheidscultuur dan echt bij jezelf? Begint veiligheidscultuur dan niet bij degenen die de veiligheidsregels bepalen, Life Saving Rules afkondigen of een cultuurcampagne beginnen? Nog even los van de vraag op welke manier zoiets als regels volgen of PBM gebruiken daadwerkelijk met cultuur te maken heeft.
Veiligheidscultuur begint niet bij onszelf
Begint veiligheidscultuur bij onszelf? Nauwelijks, dat is een fabeltje. Doet ons gedrag ertoe? Natuurlijk wel. Natuurlijk is het belangrijk dat we een goed voorbeeld geven. Natuurlijk hebben we een eigen verantwoordelijkheid. Natuurlijk heeft de manier waarop we omgaan met anderen invloed op de cultuur binnen onze groep. Alleen is die invloed veel kleiner dan de slogan suggereert en minder rechtstreeks in oorzakelijke zin.
Ik zeg het nog maar eens een keer: kunnen we alsjeblieft dingen gewoon bij hun naam noemen en stoppen met ze te bedekken met een wollig cultuursausje?
